
Hüseyin Canerik
Pirler, iş yoğunluğunun en az olduğu sonbahar ya da kış mevsimlerinde taliplerini ziyaret ederdi. 1922 yılıydı. Sonbaharın, yerini kışa bırakmak için son hazırlıklarını yaptığı günlerdi. Munzur Dağlarını beyaza bürüyen kar, ağır ağır köylere doğru iniyordu. Nazımiye Erisk (Dallıbahçe) köyünden Hasan Polat, yaprakların savrulduğu coğrafyada Pülümür yolcusuydu. Tahminen 30’lu yaşlardaydı. Pir Hasan, yanında oğlu Musa, Nazımiye Hılves (Oğullar), Pagavesayiye ile Pülümür Aynıge (Akdik) köylerindeki taliplerini ziyaret etmek için yola düşmüştü. Pir’in, Mamahatun’daki (Tercan) taliplerine uğrayıp uğramadığı bilinmiyordu.

Pülümür Vadisi’nde o yıllarda kara yolu ve tüneller yoktu. Nazımiye’den Pülümür’e gelmek için patikalar kullanılırdı. Baba ile oğul, Bezik Ormanı’nı geride bırakıp Hılves’e (Xılves/Oğullar) ulaşmış, Ali oğlu Yusuf’un (Aliye Wusiv) evine konuk olmuştu. Hılves’te bir ya da iki gün geçirdikten sonra Pagavesayiye’ye, ardından Aynıge’de Veli oğlu Sadık’ın (Sadıqe Weli) evine gelmişti. Sadık, 1906 ya da 1907’de yaşama gözlerini yummuştu. Sadık-Şerife Hatun çifti Hatice (Turp, ?-1985), Seydali (1882-1965)[1], Mercan (Acar, ?-1990?), Hasan (1902-1997), Semedan (Yıldız, 1907-1952) adlarında beş çocuk sahibiydi. Çiftin büyük oğlu Seydali tahminen 43, küçük oğlu Hasan 20, kızı Semedan ise 15 yaşındaydı.

Uzun bir yolculuk geçiren konuklar yolda karşılandı. Sadık ailesinin evinde cem gerçekleştirildi. Cemde bir araya gelen köylülerin getirdiği lokmalar (niyaz, ceviz, dut, helva vb.) canlara eşit biçimde pay edildi.
Toprak damlı evin dostluk atmosferinde buluşan köylüler payına razı, mutlu bir biçimde evlerine döndü.

Babasıyla uzun ve yorucu bir yolculuğa çıkan Musa, 8 yaşındaydı. Temel eğitim çağındaki çocuk, Aynıge’de hastalandı. Hastalığının öyküsüne ilişkin anılar sonbaharda savrulan Akdik Ormanı’nın (Gema Aynıge) meşe ve kavak yapraklarına karışmış, unutulmuştu. Erisk’ten yola çıkan çocuk, köyüne bir daha dönemedi. Nazımiyeli çocuk, Aynıge’de son nefesini verdi. Babasının ve köylülerin gözyaşları arasında, Vılebomosur’da toprağa verildi.

1922’de yaşama gözlerini yuman Musa’nın Akdik’te toprağa verilmesinde elverişsiz ulaşım koşullarının etkili olduğu söylenebilir. Bazı uygulamalardan, ulaşımın belirleyici öge olmadığı sonucu da çıkarılabilir. Talip ziyaretleri sırasında yaşamını yitiren mürşit, rehber (rayver) ya da pirlerden bazıları öldükleri yerlerde toprağa verilirdi.

Pülümür Mezra Köyü Mezarlığı’nda (Taht) Hewse Pir (Pir Türbesi)olarak adlandırılan alana köyde yaşamını yitiren pirler gömülmüştür. Nazımiyeli Atalay ailesine üye pirlerden Mezra’da sonsuzluğa uğurlananların gömüldüğü, dikili taşlarla çevrili alan, 1990’lı yıllarda belirsiz hâle geldi.

Pülümür Salördek Köyü Mezarlığı’nda (Hag) anıt meşe ağaçlarının altında uyuyan Erzincan Çayırlı Gelinpınar (Gelinpertek) köyünden Şah İsmail Öznur (1888-1955) ve eşi İzzet Öznur (1885-1976), taliplerinin köyünde toprağa verilen rayver ailesinin üyeleridir. Öznur’un bazı yakınları Pülümür Çatalyaka köyünde, Çatalyaka Göl mezrası ile Uzunevler köyünde toprağa verilmişti. Rayver Öznur, Salördek Hag Mezarlığı’na gömülen ilk kişiydi. Hag’ın köy mezarlığı olarak kullanılması önerisi, ona aitti.. Hatice Cömert (Ana) ve torunu, Hag’da sonsuzluğa uğurlanan diğer iki isimdir.

Pülümür Ardıçlı (Gersunut) köyünden Rayver Seyyid Şahverdi’nin kabri, Boğalı (Zmage) köyü Dıze sırtında yer alıyor.

Pülümür Kocatepeli Seyit Kemal Çakırkaya’da, kardeşi Seyit Ahmet Ovacık Bodik köyünde, Seyit Ahmet’in oğlu Ovacık Merho köyünde, kardeşi Ovacık Babor’da, dedeleri ise sürgüne gönderilirken Erzincan yolunda bir tepede (Avzer ) toprağa verilmişti.

Musa, çocuk yaşta yıldızlara uğurlandıktan sonra unutulmadı. Anne ve babasının yaşadığı büyük acıya Akdik köylüsü de ortak oldu. Yassı taşlarla (sal/sol) koruma altına alınan mezar, dinsel ritüellerin gerçekleştirildiği bir mekâna dönüştü. Akdiklilere göre, çocuk yaşta ölen Musa, Masum-u Pak’tı (Mosumo Pak). Perşembe günleri akşamüzeri mezarda çerağ yakılır, lokma dağıtılırdı.

Akdik köyü 1938’de boşaltıldı, köylüler sürgün edildi. Vılebomosur’daki mezarda perşembe akşamları çerağ yakan köylüler yurdun dört bir yanına savruldu. Masumu Pak’ın mezarında yaklaşık 10 yıl süren sessizlik böylece başlamış oldu.
Yurtlarından sürülen köylülerin bazıları memleketlerine bir daha dönemedi. Onlardan biri de Hasan Dalkılıç’ın oğlu Ali Binat Dalkılıç‘tı. Selvi köyünden bir daha dönemeyen sadece 14 yaşındaki Ali Binat değildi:
“Seydali ve Hasan Dalkılıç’la birlikte amcaları Khaliyê Weli’nin oğlu Qemerê Khali de (Kamer) Çanakkale’ye sürgüne gönderilir.
Sürgün sürecinde Sadık oğlu Hasan’a Dalkılıç, abisi Seydaliye Arslan soy adı verilir. Hasan Dalkılıç, amcasının oğlu Kamer’i, amca oğlu olduğumuzu söylemeyin, diye uyarır. Bundan ötürü de onlara Şirin soy adı verilir böylece aynı köye sürgüne gönderilirler.
Çanakkale Biga Selvi köyünde Hasan Dalkılıç’ın 1927 doğumlu oğlu Ali Binat, Kasım 1941 de yaşama veda eder.
Hasan Dalkılıç’ın amcasının oğlu Kamer Şirin (Qemerê Khali,1892-28 Aralık 1946); Kamer Şirin’in oğlu Hasan Şirin (1944-17 Ocak 1947); Kamer Şirin’in oğlu Seydali’nin eşi, Şixanlı Musa Yıldız’ın (Mursayê Aravi) kızı Şengal (1924 – Mayıs 1947) Biga Selvi köyünde sonsuzluğa uğurlanan diğer aile üyeleriydi.
1947’de Aynıge’ye dönen Şirin ailesi, 1948’de Erzincan Sırnas (Yamaçlı) köyüne taşınır.” (Hayri Dalkılıç anlatımı).

Dalkılıç ailesi, Ali Binat’ı Selvi Köyü Mezarlığı’na emanet ettikten 6 yıl sonra, 1947’de memlekete döndü. Akdik/Şihan Mezarlığı’nda yıllarca süren sessizlik sona ermişti. Sürgünden dönen köylüler meşe ağaçlarının gölgesinde uyuyan Musa’yı mezarı başında anardı. Sadık’ın oğlu, (nüfus kayıtlarında Ali Arslan)[2] Seydali’nin eşi Beser Dalkılıç (1892-1971), küçük pirin mezarını ziyaret eder, çerağ yakar, dua ederdi. Kurak geçen dönemlerde lokma dağıtır, mezardan aldığı bir taş parçasını çeşme kurnasına koyar, böylece yağmur yağacağına inanırdı.

Akdik/Şihan Köyü Mezarlığı’ndaki mezarların baş ucuna taş ustalarının çıkardığı taşlar yerleştirilirdi. 1970’li yılların başına kadar bölgede mermer taşından yapılan mezarlara pek rastlanmazdı. Pülümür’ün bazı köylerinde taş ustalarının işlediği mezar taşları kullanılırdı. Bazı köylerde (Dereboyu, Kovuklu/Azgulere, Çatalyaka vd.) koç başlı mezarlara da rastlanırdı. Pülümür Kovuklu köyünün ünlü ustası Hasan Karaaslan (Hesene Kılaçi), 29 Mart 1951’de yaşama veda eden kayınpederi Mehmet Yıldırım’ın mezarını 1952’de Hozat Demirkapı taşıyla yapmıştı.

Musa’nın mezarı, 1974 yılında Seyitali (Seydali) Dalkılıç (1932-1977) tarafından yaptırıldı. Akdikli ünlü taş yapı ustası Musa Ateş’in (Pala Musa, 1932-2021), emek verdiği mezarda Elazığ’dan getirtilen taşlar kullanıldı. Seydali Dalkılıç ve eşi Beser Dalkılıç’ın mezarlarını da Musa Ateş yaptı.

Akdik/Şihan Köyü Mezarlığı’na Temmuz 2022’de taş duvar örüldü. Duvarın giderlerini, Akdikli Yazar Hayri Dalkılıç ve ağabeyi Emekli Öğretmen-Yazar Rıza Dalkılıç üstlendi.

Akdik’ten Keşiş Yaylası’na giderken Musa’nın mezarının yanından geçer, mezar taşına kazınan künyesini okurduk:
“Dalı Budak köyünden Hasan Oğlu Musa Polat, Ruhuna Fatiha D. 1330 Ö.1338”
Mezar taşında Dallıbahçe yerine yanlışlıkla Dalı Budak yazılmıştı.

Mezarlıklar çocuk yaşta korkulur mekânlardır. Çocukluk yıllarımızda Keşiş Yaylası’na çıkarken, Akdik/Şihan Köyü Mezarlığı’nı ikiye ayıran patikadan geçerdik. Ölümün Kafdağı’nın ardında olduğu yıllardı ama mezarlıklardan korkardık. Musa’nın mezar taşına işlenen kısacık ömründen dolayı hüzünlenirdik. Nazımiyeli Masum-u Pak’ın ölümünün üzerinden 104 yıl geçmiş. Bundan 52 yıl önce yaptırılan mezara emek verenlerden geriye hüzün kalmış.

Seyitali Dalkılıç, mezarı yaptırdıktan 3 yıl sonra, 45 yaşında Musa’ya komşu oldu. Genç yaşta aramızdan ayrılan Seyitali Dalkılıç’ın, iyilik meleği eşi Elif Dalkılıç’ın (1937-2011), annesi Şerife Dalkılıç’ın (1913-1983), kardeşi Ahmet Dalkılıç’ın (1938-1978), amcası Seydali (Ali) Dalkılıç’ın (1882-1965), amcası Seydali’nin eşi Beser Dalkılıç’ın (1892-1971), halası Semedan Yıldız’ın (1907-1952) ve Musa Polat’ın meşe ağaçlarının kanatları altındaki mezarları bir dönemin acılarına ev sahipliği yapıyor.
Dünyanın kahrını çeken Hasan Dalkılıç, Erzincan Mollaköy Mezarlığı’nda yatıyor.
Huzur içinde uyusunlar…

Hızlı hızlı giden yolcu
Bu mezarda bir garip var
Bak taşına acı acı
Bu mezarda bir garip var
(Âşık Mahzuni Şerif)




(Körfez, 13 Kasım 2026)
TEŞEKKÜR
Çalışmaya katkı sunan Sayın Ali Rıza Aslan’a, Sayın Hayri Dalkılıç’a, Sayın Hatice Galik’e, Sayın Hüseyin Dalkılıç’a, Sayın İsmail Aslan’a, Sayın Mehmet Galik’e, Sayın Mustafa Dalkılıç’a, Sayın Rıza Dalkılıç’a ve Sayın Şehriban Sağlam’a candan teşekkür ederim.
[1] Sadık oğlu Seydali Dalkılıç’ın mezar taşına doğum tarihi 1307 (1891), ölüm tarihi ise 1965 olarak işlenmiş.
[2] 1938 yılında Manyas Deydin köyüne sürgün edilen Seydali Dalkılıç, kayıtlara Ali Arslan olarak işlenmiş.




